Ijodiy jarayonning mohiyati “mavjud tajribani uning asosida yangi kombinatsiyalarni shakllantirish uchun qayta tashkil etishda” (A. Matejko) ko‘rinadi, muammoni tirnash xususiyati beruvchi dominantning shakllanishiga olib keladigan vaziyatda yangi narsa yaratish, uning atrofida hal qilish uchun zarur bo‘lgan o‘tmish zahiralari to‘plangan tajriba (Bekhterev V.M., 1924), “harakat orqali yangi mahsulot yaratish” (K. Rojers) yoki “insonning voqelikni o‘zgartirishdagi faoliyati (ham tabiiy, ham ijtimoiy), yangi original mahsulotni yaratish bilan yakunlanadi; axborotni konstruktiv o‘zgartirish jarayoni va innovatsion natijalarni yaratish, sub’ektiv va ob’ektiv ahamiyatga ega («Creativity...», 2008 yil, 126-127-betlar).

Ijodkorlik bu ob’ektiv va sub’ektiv shaxsiy shartlar (bilim, ko‘nikma, ijodiy qobiliyat) zarur bo‘ladigan, natijasi yangilik hamda taraqqiyparvarlik xarakteriga ega bo‘lgan nomutanosiblikni (ijodiy masalani еchish) hal etishga yo‘naltirilgan ko‘rinishlardan biridir.

Maxsus adabiyotlarda ijodkorlik tushunchasining u yoki bu talqini keltirilishi bilan bir qatorda uning tabiati haqida, ijodiy jarayon tuzilishi haqida, inson ijodiy qobiliyatlarining shakllanishi haqida turli fikrlar mavjud. Bu еrda “ijodkorlik” tushunchasini iste’mol qilishdagi ko‘p qirralilikga e’tibor qaratish lozim. Chunki, ijodkorlik tushunchasi “faollik”, “faoliyat”, “jarayon”, “faoliyat ko‘rinishi”, “faoliyat tipi”, “faoliyat shakli” sifatida qaraladi. Uning turli tomoni esa quyidagi: ya’ni “ijodiy potentsial”, “ijodiy qobiliyati”, “ijodiy faollik”, “ijodiy munosabat”, “ijodiy faoliyat”, “ijodiy mehnat”, “shaxs ijodi” kabi tushunchalarda aks etadi.

Psixofiziologik jihatdan ijodkorlikka bo‘lgan ehtiyoj o‘z rivojlanishida quyidagi bosqichlarda amalga oshishi qayd etilgan:

1) havas–ehtiyojning eng sodda shakli bo‘lib inson tomonidan ongli boshqariladi;

2) hohish–inson tomonidan ongli boshqarilib, u shaxsning ma’lum buyum va xodisaga nisbatan munosabatlari majmuasini ifodalaydi;

3) qiziqish–hohish va u bilan bog‘liq tushunchalar asosida yuzaga kelib, hayotdagi tashqi ta’sirlar, shaxs faoliyati hamda ta’lim–tarbiya jarayoni ta’sirida shakllanib boradi.

Ijodiy faoliyat hamma vaqt ham yangilik yaratishga olib kelavermaydi, u nima mavjud bo‘lsa uni yo‘qotmasdan avval kashf etilgan va mavjud bo‘lganlarni saqlash va kengaytirish bo‘yicha faoliyatni o‘z ichiga oluvchi reproduktiv xarakterda bo‘lish mumkin.

N. Rojers (1990) shunday deb yozadi: “Ijodkorlik – muammolarning yangi yechimlarini topish yoki ifoda etishning yangi usullarini kashf etish qobiliyati; inson uchun yangi narsalarni hayotga olib kirish" (Betti Edvards). Ijodiy jarayon - bu bizning hayotiy energiyamiz va uni bir marta boshdan kechirgan har bir kishi endi usiz yashay olmaydi. Bunyodkorlik bizning mohiyatimiz, hayotiyligimizdir. Bu jarayonni to‘sib qo‘yish inson darajasida ham, umuman madaniyat darajasida ham kasallikni keltirib chiqarishni anglatadi. Ijodiy ifoda yoki oldindan tayyorlangan shaklga mos kelmaydi. Ijodkorlik - o‘zgartiruvchi, ijobiy o‘zini-o‘zi hurmat qilishni rag‘batlantiradigan va shaxsning rivojlanishida o‘zini o‘zi targ‘ib qilishni ta'minlaydigan kuch. Ijodkorlik - bu qandaydir mahsulotni yaratishga olib kelishi mumkin bo‘lgan jarayon. Bunday mahsulot she'r, rasm, musiqa yoki raqs bo‘lishi mumkin. Lekin odamlar o‘rtasidagi munosabatlar ijodiy jarayon ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun men ijodkorlik haqida mahsulot sifatida emas, balki jarayon sifatida gapiraman. Ijodkorlik nafaqat bizning intellektimiz, balki butun organizmimiz tomonidan ishlab chiqariladi. Bu jarayon chayqalayotgan bahorga o‘xshaydi. Ko‘pchilik ijodiy fikrlash yoki ijodiy echimlarni biz aytadigan narsa deb o‘ylaydi. Mening tajribamda ijodkorlik butun borlig‘imiz, tanamiz, ongimiz, his-tuyg‘ularimiz va ruhimizning bir qismidir”.

Shu bilan birgalikda, ijodkorlik shuning uchun ham ustun hisoblanadiki, qandaydir qadriyatni qayta ishlash uchun eng avvalo uni yaratish lozim.

Ijodkorlik faoliyatiga o‘rgatish – bu bo‘lajak o‘qituvchilarni o‘xshashi bo‘lmagan, yangi mahsulotlar, ya’ni texnologiyalar, buyumlar, maketlar, adabiy va badiiy asarlar, “kashfiyotlar”, texnik masalalarni shablon bo‘lmagan еchish g‘oyasini yaratishga erishishini ta’minlash demakdir. Ijodiy faoliyat davrida bo‘lajak o‘qituvchilar avval o‘zlashtirilgan  bilim, ko‘nikma va malakalardan foydalana olishi, ularni ko‘chirishni (turli xil maqsad, turli xil sharoitda foydalanish) amalga oshira olishi, ma’lum faoliyat usullarini kombinatsiyalay  olishi, masalalarni еchishning yangi yo‘lini topa olishi lozim.

Ijodiy faoliyat – bu sub’ekt faoliyatining o‘z mehnatiga (ishdan qoniqish, uning bajarish jarayonida yangilikka intilish, uni еchishda ijodiy motivatsiya) munosabati va masalani ijodiy еchish (avval o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalarni hamda faoliyat usullarini yangi holatga mustaqil ko‘chirish, muammoli, ma’lum ob’ektni yangi funktsiyasini ko‘ra bilish) jarayonidir.

Uzoq vaqtlar davomida ijod – bu insonga tabiat ehson etgan noyob qobiliyat, u har kimga ham berilmaydi deb hisoblanib kelingan. Psixologlarning ta’kidlashicha, ijod uchun zarur xususiyatlar, shaxsiy sifatlar bevosita bo‘lajak o‘qituvchilarning ijodkorlik faoliyatida rivojlanadi. Ijod – bu insonning moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratish faoliyati bo‘lib, unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati va irodasi faol ishtirok etadi hamda butun bilimi, tajribasi va iste’dodi namoyon bo‘ladi.

Ijod - yangi qimmatli g‘oyalarni yaratishning psixik jarayoni, yangi moddiy va  ma’naviy qimmatli ne’matlarni yaratish. Subektning qobilyatlari, motivlari, bilim va ko‘nikmalari asosida yangi, original, antiqa buyum yaratilishida namoyon bo‘ladi. Bunday shaxs xususiyatini o‘rganish ijodkorlikda – tasavvur, intuitsiya, aqliy faollikni anglanmaganligi, komponentlari, shuningdek shaxsni o‘zini o‘zi takomillashtirish, o‘zining yaratuvchanlik qobilyatini namoyon etish va kengaytirish katta axamiyat kasb etishini ko‘rsatdi. Ijodkorlikda ijodiy tasavvur asosiy o‘rinni egallaydi. Tasavvur bilan bir qatorda ijodkorlik o‘zida fikrlash tezligi mujassamlashtiradi. U emotsionollik va iroda orqali namoyon bo‘ladi .

Ijodkorlik - individning  ijodkorlik qobilyati - noodatiy fikrlarni o‘ylab topish, an’anaviy fikrlash doirasidan  chetlashish, muammoli masalalarni tezda xal etish qobilyatidir. U yangi g‘oyalarni yaratishga doimo tayyorlik bilan xarakterlanadi va qobilyat  strukturasining  faktoridir.

Ijodkorlik – yuksak iste’dod